Home Grootheden Luxmeters

Kleurtemperatuur

Lichtvervuiling staat steeds meer in de belangstelling. Bijvoorbeeld de EU zegt daarover:

Artificial lighting can cause light pollution, which is recognised as one of the most complex environmental degradation forms of the 21st century. Despite the need for night-time lighting, light pollution presents a severe problem for the environment and humankind. It can have adverse effects on people, astronomy and wildlife health, and results in inefficient use of energy and other environmental harm (e.g. carbon dioxide emissions, global warming), crime and disorder.

Lichtvervuiling door kunstlicht wordt veroorzaakt door:

• een hoger lichtniveau dan nodig
• verlichting onnodig aan
• meeverlichten van de omgeving (strooilicht)
• een hogere kleurtemperatuur dan nodig

Met wat aandacht en bewustzijn is hier uiteraard veel aan te doen (waaronder dimmen, beter richten van armaturen, beter afschermen van armaturen, verlichting niet onnodig aan, lage kleurtemperaturen).

Wereldwijd neemt de hoeveelheid kunstlicht met zo'n 10% per jaar toe. Deels door ontwikkelingslanden, deels door geïndustrialiseerde landen. Het hogere rendement van LED gebruiken we namelijk niet alleen om de kosten te verlagen, maar vaak ook voor meer verlichting.

Kunstlicht heeft uiteraard positieve kanten, maar ook negatieve. De Artificial Light At Night publicatie van Darksky International geeft een aardig overzicht.

Kleurtemperatuur

Wit licht heeft een kleurtemperatuur, meestal tussen 2000K (warm, zacht, geel/oranje) en 6000K (koel, hard, wit). De afbeelding hieronder geeft een indruk van de kleurtemperatuur. De kleurtemperatuur wordt in Kelvin (K) uitgedrukt. De kleurtemperatuur is de kleur van het licht dat een zwart lichaam uitzendt als het tot de betreffende temperatuur wordt verhit.

Spectrum

Licht is elektromagnetische straling die zichtbaar is voor het oog. Voor mensen zichtbaar licht heeft een golflengte tussen ongeveer 380 en 780 nanometer (nm). Licht van één enkele golflengte (monochromatisch) heeft een verzadigde primaire kleur (zoals rood, oranje, geel, groen en blauw). Daarnaast zijn er tal van kleuren die uit een mix van meerdere golflengtes bestaan. Monochromatisch wit licht bestaat niet, wit licht bestaat altijd uit een mix van meerdere golflengtes. Het spectrum is een overzicht van de mix van golflengtes waaruit een bepaalde kleur licht bestaat.

In bovenstaande afbeelding is te zien dat LED gekenmerkt wordt door een blauwe piek in het spectrum. Bij hoge kleurtemperaturen (koel wit) is die piek groot, bij lage kleurtemperaturen (warm wit) is die piek klein.

Negatieve impact

Uit onderzoek is bekend dat buitenverlichting met hoge kleurtemperaturen hinderlijker is voor mensen, de natuur meer beïnvloedt en meer skyglow geeft dan lage kleurtemperaturen. Vanwege die effecten is het zoveel mogelijk beperken van de kleurtemperatuur gewenst. Biodiversiteit neemt steeds verder af en kunstlicht heeft daar een aandeel in.

De negatieve aspecten van hoge kleurtemperaturen worden vooral veroorzaakt door het blauw in het spectrum. Hoe meer blauw in het spectrum, hoe groter de negatieve aspecten. Ons oog bevat ipRGC cellen ("intrinsically photosensitive retinal ganglion cells") die het fotopigment melapsonine bevatten. Deze ipRGC cellen hebben invloed op het zenuwstelsel en zijn gevoelig voor blauw licht.

Aspecten

Kleurtemperatuur is veel meer dan een iets andere kleur wit licht. Kleurtemperatuur heeft invloed op allerlei aspecten. Hieronder worden, op basis van wetenschappelijke onderzoeken, kort de belangrijkste aspecten behandeld.

Aspect 1: hinder

Hinder voor mensen is afhankelijk van tal van zaken (zoals lichtniveau, afstand tot de lichtbron, grootte van de lichtbron, felheid van de lichtbron, uniformiteit van de lichtbron, achtergrond luminantie, kijkhoek, leeftijd van de waarnemer en kleurtemperatuur). Uit onderzoek blijkt dat de hinder met zo'n 20% toeneemt voor elke 1000K hogere kleurtemperatuur.

Het percentage is een gemiddelde, het is afhankelijk van diverse factoren. Zo neemt bij hogere lichtniveaus het verschil toe. Bij sportverlichting geven hoge kleurtemperaturen daardoor meer hinder dan bij openbare verlichting.

Aspect 2: natuur

De impact van kleurtemperatuur op de natuur is groot en leidt tot verlies van biodiversiteit. Het gaat om effecten zoals het verstoren van het dag-nacht ritme, verstoring van oriëntatievermogen en verlengen van aantal actieve uren. Met onder andere schadelijke gevolgen voor de voortplanting, sterfte door uitputting en het meer ten prooi vallen aan roofdieren. Uit onderzoek blijkt de impact met zo'n 20% toeneemt voor elke 1000K hogere kleurtemperatuur. Het percentage is een gemiddelde, het verschilt sterk van diersoort tot diersoort. Ook planten worden door hoge kleurtemperaturen beïnvloed.

Aspect 3: skyglow

Skyglow is de verspreiding van licht in de atmosfeer. Hierdoor kunnen we steeds minder sterren zien, maar het heeft ook invloed op de natuur. Uit onderzoek blijkt dat de hoeveelheid skyglow met zo'n 30% toeneemt voor elke 1000K hogere kleurtemperatuur. De verstrooiingswet van Rayleigh zegt dat bij halvering van de golflengte de verstrooiing met een factor 16 toeneemt. Bij hoge kleurtemperaturen neemt daardoor de verstrooiing sterk toe.

Aspect 4: gezondheid

Bij hogere lichtniveaus met veel blauw in het spectrum wordt ons dag-nacht ritme verstoort doordat de melatonine aanmaak onderdrukt wordt. Bij langdurige blootstelling neemt het risico op tal van gezondheidsklachten toe, zoals stress, vermoeidheid, depressies, slaapstoornissen, toename BMI, diabetes, hart- en vaatziekten en zelfs enkele soorten kanker. Er is meer onderzoek nodig naar de exacte verbanden, maar bij langdurige blootstelling aan hoge lichtniveaus is het goed uit voorzorg hoge kleurtemperaturen te mijden.

Door een sterke lichtbron met veel blauw in het spectrum kan het netvlies van ons oog blijvend beschadigd raken. Dit staat bekend onder de term Blue Light Hazard. Er is echter alleen een risico bij het inkijken tegen de zon, lasers of booglassen. Bij alle gangbare verlichting is het lichtniveau veel lager en is er geen risico.

Aspect 5: rendement

Voorheen gold voor LED verlichting: hoe hoger de kleurtemperatuur, hoe hoger het rendement. Dat is de reden waarom in het verleden vaak voor 5700K werd gekozen, anders kwam het financiële plaatje niet rond. Maar de verschillen in rendement worden steeds kleiner en zijn voor een belangrijk deel al verdwenen. Van 4000K tot 6000K is het rendement hetzelfde. 3000K heeft echter nog zo'n 6% lager rendement dan 4000K. Onder de 3000K neemt het rendement wat meer af, 2400K heeft zo'n 10% lager rendement dan 3000K. De verwachting is dat de verschillen steeds kleiner worden.

Aspect 6: zicht

Voor foveaal zicht (recht vooruit) maakt de kleurtemperatuur niet uit. Voor perifeer zicht (vanuit ooghoeken) geven hogere kleurtemperaturen bij lage (mesopische) lichtniveaus een iets beter zicht. In regen en mist geven lage kleurtemperaturen daarentegen een iets beter zicht. De verschillen zijn niet significant.

Aspect 7: reactietijd

Reactietijd is complex omdat het afhankelijk is van tal van factoren (zoals lichtniveau, contrast, S/P ratio, eigenschappen van verlichte objecten, kijkhoek en leeftijd van de waarnemer). Op zich geven hogere kleurtemperaturen met meer blauw in het spectrum bij lage (mesopische) lichtniveaus een iets betere reactietijd. Bij hoge (fotopische) lichtniveaus zijn er echter geen verschillen.

Als er licht op een object valt dan absorbeert dat object een deel van het spectrum. Welk deel is afhankelijk van zaken zoals de kleur van het object, het soort materiaal en het oppervlak (ruw, glad, mat, glans). De eigenschappen van het object bepalen hoeveel licht het object uitstraalt (de luminantie), het contrast met de achtergrond en welk spectrum het object uitstraalt.

Objecten met lichte kleuren bijvoorbeeld stralen bij hogere kleurtemperaturen meestal iets minder licht uit dan bij lagere kleurtemperaturen en hebben daardoor ook een iets lager contrast met een donkere achtergrond. Beide effecten (lagere luminantie, lager contrast) geven een iets hogere reactietijd.

Voor het herkennen van details, zoals richting, geven lage kleurtemperaturen een iets beter resultaat. We zien dus diverse tegengestelde effecten op de reactietijd. Het verschilt daardoor van situatie tot situatie of hoge of lage kleurtemperaturen beter zijn, maar de verschillen zijn niet of nauwelijks significant.

Aspect 8: psychologische effecten

Op tal van psychologische aspecten (welk gevoel ten aanzien van veiligheid, herkennen van objecten, helderheid, comfortabel, prettige kleur, koud/warm aandoen) hebben kleurtemperaturen van 2700K of 3000K de voorkeur. Dit geldt zowel voor voetgangers als verkeersdeelnemers.

Aspect 9: alertheid

Bij lage lichtniveaus, zoals bij openbare verlichting, heeft de kleurtemperatuur geen effect op de alertheid.

Bij hoge lichtniveaus remt een hoge kleurtemperatuur de melatonine aanmaak waardoor slaperigheid onderdrukt wordt. Dit geeft een klein gunstig effect bij langdurige monotone werkzaamheden en tijdens de nachtelijke uren waarin we normaal gesproken slapen.

Bij alertheid is het onderscheid tussen subjectieve (psychologische) en objectieve (meetbare) alertheid relevant. Bij hoge lichtniveaus geven hoge kleurtemperaturen een hogere subjectieve alertheid. Dat is begrijpelijk: koel wit associëren we met productiviteit en prestaties, warm wit met gezelligheid en ontspanning.

Aspect 10: leeftijd

Naarmate we ouder worden vergeelt de lens van ons oog steeds meer. Hoe geler de lens, hoe meer blauw licht die tegenhoudt. Op hoge leeftijd wordt zo'n 80% van het blauwe licht tegengehouden.

Het tegenhouden van steeds meer blauw licht naarmate we ouder worden heeft drie effecten:

• zowel de gunstige als ongunstige effecten van blauw licht worden steeds minder
• een steeds kleiner deel van het licht wordt waargenomen, dat verschil kan oplopen tot 10%
• we nemen een iets andere kleur waar

Daarnaast wordt bij ouderen de pupil steeds kleiner, hierdoor wordt ook steeds minder licht waargenomen. Ouderen hebben hierdoor een minder goed zicht en hogere reactietijd. Zeker voor het verkeer is het niet handig dat door hoge kleurtemperaturen dit versterkt wordt voor de meest kwetsbare groep met de hoogste reactietijd.

Kleurweergave

Een kleurtemperatuur van 4000K tot 4500K geeft de beste kleurweergave. Lagere kleurtemperaturen hebben een enigszins gele of oranje gloed, hogere kleurtemperaturen hebben een enigszins blauwe gloed. Voor de meeste toepassingen buiten is een hoge kleurweergave echter niet erg belangrijk, er wordt vrijwel altijd volstaan met CRI 70. Hogere CRI waarden geven een betere kleurweergave, maar hebben een iets lager rendement.

Samengevat

We kunnen de hierboven genoemde aspecten als volgt samenvatten:

Aspect	2000K	3000K	4000K	5000K	6000K
hinder	++++	++	0	--	----
natuur	++++	++	0	--	----
skyglow	++++	++	0	--	----
gezondheid *	0	0	0	0	0
rendement	---	-	0	0	0
zicht *	0	0	0	0	0
reactietijd *	0	0	0	0	0
alertheid *	0	0	0	0	0
psychologisch	0	+	0	0	0
leeftijd	++	+	0	-	--

We zien dus forse effecten voor hinder, natuur en skyglow, een klein effect voor rendement en leeftijd, en geen significante effecten voor andere aspecten. De werkelijkheid is complexer dan een simpele tabel, maar bovenstaande maakt de essentie duidelijk.

Internationaal

Onder andere de EU en DarkSky International adviseren maximaal 3000K voor openbare verlichting. Bijvoorbeeld Frankrijk en Kroatië hebben dat een aantal jaren geleden reeds ingevoerd. Frankrijk gaat buitenstedelijke verlichting verder verlagen van maximaal 3000K naar maximaal 2700K. Voor natuurgebieden hanteert Frankrijk maximaal 2400K en Kroatië maximaal 2200K.

Duitsland en Frankrijk hebben maximaal 4000K voor sport. Oostenrijk en de Duitse deelstaat Beieren hebben zelfs maximaal 3000K voor sport.

Steeds meer landen, staten en steden nemen maatregelen tegen lichtvervuiling, waaronder het beperken van de kleurtemperatuur.

Natuur

Voor de natuur gelden twee algemene regels: hoe minder licht, hoe beter en hoe lager de kleurtemperatuur, hoe beter. Voor specifieke soorten en situaties kan je nuances aanbrengen, maar het beste voor de natuur is helemaal geen licht. Mensen willen in het donker echter goed kunnen zien en rendement is daarbij een aandachtspunt. Deels vanwege de kosten, deels vanwege CO2 besparing zolang we nog fossiele brandstoffen gebruiken. We komen derhalve vaak op een compromis uit: voor de natuur zou 1800K (zoals de oude SOX verlichting) goed zijn, vanwege rendement zouden we liever 3000K doen, het compromis is dan 2400K. De biodiversiteit in Nederland is er door diverse oorzaken slecht aan toe, zo laag mogelijke kleurtemperaturen kunnen een bijdrage aan herstel leveren.

Sport

Voor sport wordt nog vaak 5700K gebruikt. Dat is een keuze uit het verleden toen hoge kleurtemperaturen een beter rendement hadden en het financiële plaatje anders niet rond kwam. Maar dat is allang niet meer het geval en 4000K is een prima oplossing met diverse voordelen en eigenlijk geen nadelen.

Soms wordt gedacht dat voor sporten met kleine snelle ballen hoge kleurtemperaturen beter zijn, maar daarvoor bestaat geen wetenschappelijke onderbouwing. Witte ballen zijn bij lagere kleurtemperaturen juist beter zichtbaar. Gezien de hoge fotopische lichtniveaus bij sport zijn de verschillen sowieso niet significant. Sporters vinden het heldere wit van 4000K vaak prettiger dan het iets gelere 3000K, dat is naast rendement eigenlijk de belangrijkste reden om voor 4000K in plaats van 3000K te kiezen.

We hebben tientallen jaren conventionele verlichting van 4200K gebruikt, ook bij sporten met kleine snelle ballen. Er was 5600K beschikbaar, maar die had een iets lager rendement. Welke vermeende gunstige effecten ook toebedacht worden aan hoge kleurtemperaturen, die waren niet belangrijker dan een paar procent rendement. Het zou gek zijn ze nu wel belangrijker te maken dan een zeer forse impact op hinder, natuur en skyglow.

S/P ratio

Ons oog bevat staafjes en kegeltjes. De staafjes zijn gevoelig voor blauw licht en kunnen niet of nauwelijks kleuren waarnemen. Er zijn drie soorten kegeltjes om blauw, groen en rood licht waar te nemen. Met de kegeltjes kunnen daardoor alle kleuren waargenomen worden. De staafjes zijn gevoeliger dan de kegeltjes waardoor we met de staafjes wat meer licht waarnemen dan met de kegeltjes.

We onderscheiden hierbij:

• scotopisch zicht = heel weinig licht (zo goed als donker) waarbij de staafjes gebruikt worden
• fotopisch zicht = veel licht waarbij de kegeltjes gebruikt worden
• mesopisch zicht = tussen scotopisch en fotopisch in, zowel staafjes als kegeltjes worden gebruikt

Openbare verlichting is voornamelijk mesopisch, werkplekken en sport zijn fotopisch.

Afhankelijk van de hoeveelheid blauw in het spectrum nemen we bij scotopische lichtniveaus door de hogere gevoeligheid van de staafjes meer of minder licht waar dan bij fotopische lichtniveaus. Deze verhouding staat bekend als de S/P ratio (S = scotopic, P = photopic). Met veel blauw in het spectrum nemen we meer licht waar en is de S/P ratio groter dan 1, met weinig blauw in het spectrum nemen we minder licht waar en is de S/P ratio kleiner dan 1.

Hogere kleurtemperaturen hebben meer blauw in het spectrum en daardoor een hogere S/P ratio. Bij mesopische lichtniveaus nemen we met hoge kleurtemperaturen daardoor wat meer licht waar dan met lage kleurtemperaturen. De reactietijd is voornamelijk afhankelijk van het lichtniveau en het contrast. Doordat we met een hogere S/P ratio bij mesopische lichtniveaus wat meer licht waarnemen is er een klein gunstig effect op de reactietijd.

Kleurtemperatuur en spectrum zijn alleen indirect van belang: alleen als kleurtemperatuur of spectrum invloed heeft op de S/P ratio heeft dat invloed op de reactietijd. Om een misverstand de wereld uit te helpen: blauw licht op zich geeft geen kortere reactietijd.

Bij fotopisch zicht gebruikt ons oog de kegeltjes en dan speelt de S/P ratio geen rol meer. Het gunstige effect voor hoge kleurtemperaturen op de reactietijd is daardoor niet meer aanwezig.

Wetenschappelijk onderzoek

Het is waarschijnlijk goed enkele kanttekeningen te maken bij de interpretatie van wetenschappelijke onderzoeken.

Veel wetenschappelijke onderzoeken zijn met mesopisch zicht uitgevoerd omdat dit relevant is voor openbare verlichting. Maar we mogen resultaten hiervan dus niet zomaar van toepassing verklaren op fotopisch zicht. Die fout wordt echter nog wel eens gemaakt.

Wetenschappelijke onderzoeken testen vaak in een laboratorium één enkel aspect in geïsoleerde omstandigheden om een bepaald effect aan te tonen. Maar de werkelijkheid is veel complexer, vaak werken meerdere effecten op elkaar in.

Kortom, het is gevaarlijk even snel wat conclusies of grafieken uit wetenschappelijke onderzoeken over te nemen. Je moet de materie begrijpen en altijd goed kijken naar wat onderzocht is onder welke omstandigheden.

Advies

In het kort is het advies:

• openbare verlichting:
  • in natuurgebieden maximaal 2400K
  • in woonwijken maximaal 2700K
  • overige maximaal 3000K
• sport: maximaal 4000K
• werkplekken buiten waarbij veiligheid/alertheid belangrijk is: maximaal 4000K
• terreinverlichting: maximaal 3000K
• galerijen en balkons: maximaal 3000K
• open gebouwen (zoals veestallen en parkeergarages): maximaal 4000K
• aanstraling reclame: maximaal 4000K
• aanstraling gebouwen: maximaal 4000K
• overige verlichting: maximaal 3000K
• voor alle toepassingen: hoe lager de kleurtemperatuur, hoe beter

Bij werkplekken waarbij veiligheid/alertheid belangrijk is gaat het om industriële activiteiten (zoals bouw, hijskranen en chemische fabrieken), niet om verkeer en vervoer. Vaak activiteiten die ook 's nachts uitgevoerd worden. Om reclame en architectuur goed tot hun recht te laten komen is 3000K te gelig en is een helderder wit gewenst.

Contact

Vragen? Neem via gerust contact op.

Referenties

Alaasam (2018). Alaasam, Duncan, Casagrande, Davies, Sidher, et. al. Light at night disrupts nocturnal rest and elevates glucocorticoids at cool color temperatures. Nevada University, Reno, Verenigde Staten.

ALAN (2025). DarkSky International. Artificial Light at Night: State of the Science 2025. Tucson, Verenigde Staten.

ANSI-C78.377 (2015). American National Standards Institute. Specifications for the chromaticity of solid-state lighting products. Rosslyn, Verenigde Staten.

Askaripoor (2018). Askaripoor, Motamedzade, Golmohammadi, Farhadion, Babamiri, et. al. Effects of light intervention on alertness and mental performance during the post-lunch dip: a multi-measure study. Hamadan University, Hamadan, Iran.

Bakker (2025). Visibility of sports balls with different correlated colour temperatures. NSVV, Ede, Nederland.

Bennie (2016). Bennie, Davies, Cruse, Gaston. Ecological effects of artificial light at night on wildplants. Exeter University, Exeter, Engeland.

Bhagavathula (2021). Bhagavathula, Gibbons, Hanifin. Impact on driver sleep health and alertness. Virginia Tech Transportation Institute, Blacksburg, Verenigde Staten.

Boer (1955). De Boer, Heemskerck-Veekens. Observations of discomfort glare in street lighting. Philips, Eindhoven, Nederland.

Bommel (2015). Van Bommel. Road Lighting: fundamentals, technology and application. Nuenen, Nederland.

Bullough (2019). Bullough, Liu. Response to white LED aviation signal lights varying in CCT. Transportation Research Record.

Cai (2023). Cai, Lin, Liu, Li, Xiao. Recognition of human mood, alertness and comfort under the influence of indoor lighting using physiological feature. Tongji University, Shanghai, China.

Campos (2017). The impact of artificial lighting on nature. Sao Paulo, Brazilië.

Cao (2015). Cao, Nicandro, Barrioneuvo. A five-primary photostimulator suitable for studying intrinsically photosensitive retinal ganglion cell functions in humans. Illinois University, Chicago, Verenigde Staten.

Chen (2024). Chen, Pan, Wu, Xue. An investigation into the effects of correlated color temperature and illuminance of urban motor vehicle road lighting on driver alertness. Southeast University, Nanjing, China.

CIE (2019). CIE standpunt Blue Light Hazard. International Commission on Illumination, Wenen, Oostenrijk.

CIE-191 (2010). Halonen, Puolakka, Ayama, Bodrogi, Bullough, et. al. CIE-191 Recommended system for mesopic photometry based on visual performance. International Commission on Illumination, Wenen, Oostenrijk.

CIE-203 (2012). Lund, Marshall, Mellerio, Okuno, Schulmeister, et. al. A computerized approach to transmission and absorption characteristics of the human eye. International Commission on Illumination, Wenen, Oostenrijk.

CIE-ILV (2020). International Lighting Vocabulary. Correlated Colour Temperature definition (17-23-068). International Commission on Illumination, Wenen, Oostenrijk.

Coppens (2005). Coppens, Franssen, van den Berg. Wavelength dependence of intraocular straylight. Netherlands Ophthalmic Research Institute, Amsterdam, Nederland.

Cougnard-Gregoire (2023). Cougnard-Gregoire, Merle, Aslam, Seddon, Aknin, et.al. Blue light exposure: ocular hazards and prevention - a narrative review. Bordeaux Université, Bordeaux, Frankrijk.

Cree (2023). Cree LED Lighting. Luminous efficacy of LEDs. Durham, Verenigde Staten.

Daguet (2024). Daguet, Raverot, Gronfier. Circadian rhythmicity and photobiological mechanisms of light sensitivity and discomfort glare in humans. Lyon Université, Lyon, Frankrijk.

DarkSky (2016). DarkSky International. Correlated color temperature and short-wavelength (blue) light. Tucson, Verenigde Staten.

DarkSky (2021). DarkSky International. Board policy on the application of the lighting principles. Tucson, Verenigde Staten.

DarkSky (2023). DarkSky International. Five lighting principles for responsible outdoor lighting. Tucson, Verenigde Staten.

Davidovic (2018). Davidovic, Djokic, Cabarkapa, Kostic. Warm white versus neutral white LED street lighting: pedestrians' impressions. Belgrade University, Belgrado, Servië.

Davidovic (2019). Davidovic, Djokic, Cabarkapa, Djuretic, Skerovic, et. al. Drivers preference for the color of LED street lighting. Belgrade University, Belgrado, Servië.

DOE (2022). Department of Energy. Solid-State Lighting R&D Opportunities. Washington, Verenigde Staten.

Dong (2017). Dong, Qin, Xu, Zhang. The impact of LED correlated color temperatures on visual performance under mesopic conditions. Dalian Maritime University, Dalian, China.

Dong (2021). Dong, Lou, Liu, Xu. The impact of LED colour rendering on reaction time of human eyes in tunnel interior zone. Dalian Maritime University, Dalian, China.

ECLATEC (2019). Overzicht kleurtemperatuur beperkingen. ECLATEC, Maxeville, Frankrijk.

EU (2019). Donatello, Quintero, Caldas, Wolf, Van Tichelen, et. al. Revision of the EU green public procurement criteria for road lighting and traffic signals. Publications Office of the European Union, Luxemburg.

EU (2022). Light pollution reduction measures in Europe. European Union Council, Praag, Tsjechië.

EU (2023). West England University, Bristol, Engeland. Light pollution: Mitigation measures for environmental protection. Publications Office of the European Union, Luxemburg.

Falchi (2011). Falchi, Cinzano, Elvidge, Keith, Haim. Limiting the impact of light pollution on human health, environment and stellar visibility. Journal of Environmental Management.

Flannagan (1992). Flannagan, Sivak, Gellatly, Luoma. A field study of discomfort glare from high-intensity discharge headlamps. Michigan University, Ann Arbor, Verenigde Staten.

Flannagan (1993). Flannagan, Sivak, Battle, Sato, Traube. Discomfort glare from high-intensity discharge headlamps. Michigan University, Ann Arbor, Verenigde Staten.

Frankrijk (2018). Wet bescherming lichtvervuiling. Ministerie van Ecologische Transitie en Territoriale Cohesie, Frankrijk.

Gibbons (2015). Gibbons, Terry, Bhagavathula, Meyer, Lewis. Applicability of mesopic factors to the driving task. Virginia Tech Transportation Institute, Blacksburg, Verenigde Staten.

Gibbons (2022). Gibbons, Bhagavathula, Warfield, Brainard, Hanifin. Impact of solid state roadway lighting on melatonin in humans. Virginia Tech Transportation Institute, Blacksburg, Verenigde Staten.

Golmohammadi (2021). Golmohammadi, Yousefi, Khotbesara, Nasrolahi, Kurd. Effects of light on attention and reaction time: a systematic review. Hamadan University, Hamadan, Iran.

Guo (2016). Guo, Shih, Xiao, Lu, Lu, et. al. Study on color-tunable phosphor-coated white light-emitting diodes with high S/P ratios. Xiamen University, Xiamen, China.

Han (2023). Han, Zhang, Liu, Li, Xiao, et.al. Spectral optimization of trichromatic white LEDs based on age of lighting user and application scene. Nanchang University, Nanchang, China.

Hao (2022). Hao, Zhang, Du, Wang, Zhang. Pedestrians psychological preferences for urban street lighting with different color temperatures. Tsinghua University, Beijing, China.

IEC-62471 (2006). Photobiological safety of lamps and lamp systems. International Electrotechnical Commission, Geneve, Zwitserland.

Jin (2015). Jin, Jin, Chen, Cen, Yuan. Research on the lighting performance of LED street lights with different color temperatures. Jiliang University, Hangzhou, China.

Kleijn (2018). Kleijn, Bink, ter Braak, van Grunsven, Ozinga, et. al. Achteruitgang insectenpopulaties in Nederland. Universiteit Wageningen, Wageningen, Nederland.

Kroatië (2019). Wet bescherming lichtvervuiling. Zagreb, Kroatië.

Kyba (2023). Kyba, Altintas, Walker, Newhouse. Citizen scientists report global rapid reductions in the visibility of stars from 2011 to 2022. Science, Vol. 379, No. 6629.

Lewis (1999). Visual performance as a function of spectral power distribution of light sources at luminances used for general outdoor lighting. Ferris State University, Big Rapids, Verenigde Staten.

Liang (2020). Liang, He, Tahkamo, Tetri, Cui, et. al. Lighting for road tunnels: the influence of CCT of light sources on reaction time. Jiao Tong University, Chongqing, China.

Lit (1971). Lit, Young, Shaffer. Simple time reaction as a function of luminance for various wavelengths. Southern Illinois University, Carbondale, Verenigde Staten.

Lok (2018). Lok, Smolders, Beersma, de Kort. Light, alertness, and alerting effects of white light: a literature overview. Universiteit Groningen, Groningen, Nederland.

Longcore (2018). Longcore, Rodriguez, Witherington, Penniman, Herf, et.al. Rapid assessment of lamp spectrum to quantify ecological effects of light at night. California University, Los Angeles, Verenigde Staten.

Longcore (2023). A compendium of photopigment peak sensitivities and visual spectral response curves of terrestrial wildlife to guide design of outdoor nighttime lighting. California University, Los Angeles, Verenigde Staten.

Luginbuhl (2013). Luginbuhl, Boley, Davis. The impact of light source spectral power distribution on sky glow. U.S. Naval Observatory Flagstaff Station, Verenigde Staten.

Lumileds (2023). Lumileds LED Lighting. Luminous efficacy of LEDs. San Jose, Verenigde Staten.

MacAdam (1942). Visual Sensitivities to Color Differences in Daylight. New York, Verenigde Staten.

Milosavljevic (2016). Milosavljevic, Cehajic-Kapetanovic, Procyk, Lucas. Chemogenetic activation of melanopsin retinal ganglion cells induces signatures of arousal and/or anxiety in mice. Manchester University, Manchester, Engeland.

Nagai (2019). Nagai, Ayaki, Yangawa, Hittori, Negishi, et. al. Suppression of blue light at night ameliorates metabolic abnormalities by controlling circadian rhythms. Tokio, Japan.

NEN-EN-12193 (2018). Nederlands Normalisatie Instituut. Sportverlichting. Delft, Nederland.

NEN-EN-12464-2 (2024). Nederlands Normalisatie Instituut. Werkplekverlichting Buiten. Delft, Nederland.

Nissen (1977). Nissen, Pokorny. Wavelength effects on simple reaction time. Chicago University, Chicago, Verenigde Staten.

Oostenrijk (2018). Amt der Burgenländischen Landesregierung. Österreichischer Leitfaden Aussenbeleuchtung. Eisenstadt, Oostenrijk.

Ouyang (2020). Ouyang, Yang, Hong, Wu, Xie, Wang. Mechanisms of blue light-induced eye hazard and protective measures. Weifang Medical University, Weifang, China.

Park (2023). Park, Jin, Kim, Kim, Lee. Investigating the effect of road lighting color temperature on road visibility in night foggy conditions. Applied Ergonomics, January 2023, 103899.

Park (2024). Park, Park, Jeong. Verification of the applicability of obstacle recognition distance as a measure of effectiveness of road lighting on rainy and foggy roads. Korea Institute of Civil Engineering and Building Technology, Goyang-si, Korea.

Patterson (2021). Patterson, Neitz, Neitz. S-cone circuits in the primate retina for non-image-forming vision. Rochester University, Rochester, Verenigde Staten.

Petrulis (2017). Petrulis, Petkevicius, Vitta, Vaicekauskas, Zukauskas. Exploring preferred CCT in outdoor environments. Vilnius University, Vilnius, Litouwen.

Pins (1996). Pins, Bonnet. On the relation between stimulus intensity and processing time: Pieron's law and choice reaction time. Université Louis Pasteur, Straatsburg, Frankrijk.

Pollack (1968). Reaction time to different wavelengths at various luminances. Columbia University, New York, Verenigde Staten.

Porciatti (1998). Porciatti, Fiorentini, Concetta Morrone, Burr. The effects of ageing on reaction times to motion onset. Istituto di Neurofisiologia, Pisa, Italië.

Prayag (2019). Prayag, Munch, Aeschbach, Chellapa, Gronfier. Light modulation of human clocks, wake and sleep. Lyon Neuroscience Research Center, Lyon, Frankrijk.

Preciado (2017). Preciado, Manzano. Spectral characteristics of road surfaces and eye transmittance: effects on energy efficiency of road lighting at mesopic levels. Tucuman National University, San Miguel de Tucuman, Argentinië.

Rea (2018). Rea, Bullough. Discomfort Glare Metrics: Elusive, but not illusive. Forum for Illumination Research, Engineering and Science.

Sanchez-Cano (2023). Sanchez-Cano, Orduna-Hospital, Fernandez-Espinoza, Aporta. Method to calculate melanopic light reaching the retina depending on the optical density of an againg crystalline lens. Zaragoza University, Zaragoza, Spanje.

Siteco (2024). Sanierung von Sportstätten. Traunreut, Duitsland.

Sivak (2005). Sivak, Schoettle, Minoda, Flannagan. Blue content of LED headlamps and discomfort glare. Michigan University, Ann Arbor, Verenigde Staten.

Souman (2017). Souman, Tinga, te Pas, van Ee, Vlaskamp. Acute alerting effects of light: a systematic literature review. Philips Lighting Research, Eindhoven, Nederland.

Vicente (2021). Vicente, Matesanz, Rodriguez-Rosa, Saez, Mar, Arranz. Effect of correlated color temperature and S/P ratio of LED light sources on reaction time in off-axis vision and mesopic lighting levels. Valladolid University, Salamanca, Spanje.

Waalkes (2024). Waalkes, Leathery, Peck, Barr, Cunill, et. al. Light wavelength modulates search behavior performance in zebrafish. West Virginia University, Morgantown, Verenigde Staten.

Walkey (2006). Walkey, Harlow, Barbur. Characterising mesopic spectral sensitivity from reaction times. City University, Londen, Engeland.

Wang (2023). Wang, Kaida, Kaida. Effects of outdoor artificial light at night on human health and behavior. Tsukuba University, Tsukuba, Japan.

Wanvik (2009). Road lighting and traffic safety. Norwegian University of Science and Technology, Trondheim, Noorwegen.

Wen (2024). Wen, He, Li, Hu. Optimizing light environments in aquatics center to enhance the performance of Olympic champions and other elite swimmers: an experimental study. South China University, Guangzhou, China.

Wood (2019). Wood, Black, Isoardi. Assessment of blue light hazards and CCT for public LED lighting. Brisbane, Australië.

Zhang (2011). Zhang, Yang, Wang. A novel reaction time measurement under road artificial illumination. Ministry of Transport, Beijing, China.

Zhao (2018). Zhao, Zhou, Tan, Li. Research progress about the effect and prevention of blue light on eyes. Department of Ophthalmology, Xi'an Hospital, Xi'an, China.

Zhao (2020). Zhao, Dong, Chen, Lou, Xu. The impact of LED color rendering on the dark adaptation of human eyes at tunnel entrances. Dalian Maritime University, Dalian, China.